Zrozumieć rzekę. Strażnicy Rzek WWF nad Pilicą

Jak wygląda życie rzeki po zmroku. Co można wyczytać z dna rzeki, układu nurtu albo obecności drobnych bezkręgowców. I jak obywatele mogą realnie pomagać w ochronie przyrody? Odpowiedzi na te pytania szukały Strażniczki i Strażnicy Rzek WWF podczas ogólnopolskiego szkolenia terenowego, które odbyło się w dniach 15–17 maja w Spale nad Pilicą. Tegoroczne warsztaty po raz kolejny udowodniły, że ochrona rzek to przede wszystkim praca w terenie - tam, gdzie ludzie uczą się rozumieć rzekę i działać razem dla jej przyszłości.  

Tegoroczny program powstał w dużej mierze na podstawie potrzeb zgłaszanych przez samych Strażników Rzek WWF, dlatego szczególny nacisk położono na współpracę, praktykę i wymianę doświadczeń.  

Przez trzy dni wolontariusze zdobywali wiedzę i praktyczne umiejętności związane z ochroną rzek - od ekologii i hydromorfologii, po działania interwencyjne i monitoring rzek.  Coroczne spotkanie, oprócz zdobywania wiedzy, jest bezcenną okazją do nawiązywania relacji i współprac, które zaowocują wartościowymi działaniami dla rzek w różnych miejscach Polski. - mówi Katarzyna Polit, liderka programu Strażnicy Rzek WWF

Zobacz relację ze szkolenia Strażników Rzek WWF w Spale: 

Szkoleniowe nowinki

W programie pojawiło się kilka nowych działań. Niezwykłym doświadczeniem były nocne spacery przyrodnicze, prowadzone przez Grzegorza Gołębniaka i Tomasza Zgołę. Uczestniczki i uczestnicy poznawali rzekę wszystkimi zmysłami - nasłuchiwali głosów ptaków i zwierząt aktywnych po zmroku, tropili ślady obecności mieszkańców dolin rzecznych i obserwowali, jak intensywne życie toczy się nocą nad wodą, pod jej powierzchnią i w nadrzecznych lasach. Takie zajęcia pokazują, że rzeka jest dynamicznym ekosystemem funkcjonującym przez całą dobę, a wiele gatunków właśnie nocą jest najbardziej aktywnych.  

Zainteresowaniem cieszyły się także warsztaty fotografii podwodnej prowadzone przez Jakuba Paska i Daniela Mazurkiewicza, doświadczonych Strażników Rzek WWF. Uczestnicy mogli zobaczyć, jak dokumentuje się życie pod powierzchnią wody i jak ogromne znaczenie mają dziś zdjęcia oraz nagrania w monitorowaniu stanu rzek. Podwodne kamery pozwalają uchwycić coś, czego często nie widać z brzegu - kondycję i zachowania ryb, aktywność pozostałych mieszkańców rzecznych siedlisk, strukturę dna czy skutki przekształceń hydrotechnicznych. Wolontariuszki i wolontariusze poznawali zarówno sprzęt, jak i praktyczne sposoby pracy w trudnych warunkach terenowych. 

Ważnym elementem programu były również warsztaty z wyznaczania HIR, czyli Hydromorfologicznego Indeksu Rzecznego, prowadzone przez ekspertów z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. To metoda oceny stanu rzek oparta m.in. na analizie naturalności koryta, brzegów i przepływu wody. Uczestniczki i uczestnicy uczyli się zbierać dane terenowe, wykonywać pomiary i interpretować wyniki. Liczymy na to, że dzięki zdobytej wiedzy, wspólnie z ekspertami z UP Poznań i Strażnikami Rzek wypracujemy proste sposoby na ocenę stanu rzek przez wolontariuszy z pomocą HIR.

Nie zabrakło także tematów interwencyjnych. Podczas interwencyjnego panelu dyskusyjnego, moderowanego przez Magdalenę Siemaszko, specjalistkę ds. interwencji rzecznych, uczestniczki i uczestnicy analizowali prawdziwe przypadki zagrożeń dla rzek z terenu - od regulacji cieków po zanieczyszczenia czy bariery utrudniające migrację ryb. Rozmowy dotyczyły m.in. procedur administracyjnych, zgłoszeń do instytucji i sposobów skutecznego działania w terenie. Doświadczeniem z wolontariuszami dzielił się m.in. Ryszard Babiasz, ekspert WWF Polska ds. ochrony ekosystemów rzecznych.

… i niespodzianki!

Przyrodniczy spływ kajakowy to nieodłączny element szkoleń Strażników Rzek WWF i jedna z tych chwil, na które wszyscy czekają najbardziej. Tegoroczną wyprawę po Pilicy poprowadził Marek Elas -współtwórca i były koordynator programu Strażnicy Rzek WWF.

To był nie tylko wspólny spływ, ale też podróż do początków programu — Wolontariuszki i wolontariusze mogli spojrzeć na rzekę oczami osoby, która od lat działa na rzecz jej ochrony i pokazuje, jak czytać naturę oraz lepiej rozumieć rzeczne ekosystemy.

Nie zabrakło też tradycyjnych elementów programu:

• W ramach warsztatów Społecznego Monitoringu Wód WWF uczestniczki i uczestnicy wcielili się w rolę badaczy, prowadząc obserwacje rzeki Gać, pobierając z niej wodę i mierząc podstawowe parametry fizykochemiczne pod okiem dwójki koordynatorów regionalnych - Marii Szwałek i Piotra de Bever. Wyśmienita zabawa, żywa dyskusja i cenna wiedza zabrana nad lokalne rzeki naszych Strażniczek i Strażników! To ćwiczenie pokazało, jak wiele o kondycji rzeki można dowiedzieć się dzięki prostym obserwacjom i analizie parametrów wody.
• Hydrobiolożka Alicja Pawelec-Olesińska przeprowadziła prelekcję o najnowszych odkryciach z zakresu zachowań ryb, m.in o tym jak pochodne leków stosowanych przez ludzi, a które nie są oczyszczane w oczyszczalniach, znacząco zmieniają zachowania dzikich ryb w rzekach i jeziorach
• Robert Waradzyn, ekspert ds. renaturyzacji, zabrał wolontariuszy na spacer edukacyjny dotyczący barier migracyjnych, regulacji rzek oraz projektów ich renaturyzacji
• Warsztaty badań jakości wody, na podstawie występujących w nich bezkręgowców, przygotowane przez Klaudię Cebulską z Wodnych Stworów były dowodem, że to właśnie drobne organizmy wodne często najlepiej pokazują, czy rzeka jest zdrowa - niektóre gatunki są bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia i znikają jako pierwsze, gdy stan środowiska się pogarsza. 

Giełda współpracy

Obok nauki był też czas na budowanie relacji i wspólnoty. Wieczorne warsztaty integracyjne, ognisko, i wymiana doświadczeń pokazały, że ochrona rzek opiera się nie tylko na wiedzy, ale również na sile ludzi, którzy chcą działać razem. Podczas zlotu w Spale rozpoczęliśmy też Giełdę współpracy Strażników Rzek WWF. To tablica ogłoszeń, na której każda zainteresowana osoba może zamieścić swoją ofertę wsparcia, współpracy, lub prośbę o pomoc.

Rzeki potrzebują dziś nie tylko ekspertów. Potrzebują także społeczności, która potrafi je obserwować, zrozumieć i wspólnie stanąć w ich obronie. - wskazuje Katarzyna Czupryniak, specjalistka ds. ochrony ekosystemów wodnych w WWF Polska

Szkolenie było zaplanowane i zorganizowane w ramach projektu “Rzeka zaangażowania”. Projekt został wsparty przez Fundację im. Stefana Batorego w ramach programu Stronger Roots, finansowanego przez Unię Europejską z programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” (CERV). Wyrażone poglądy i opinie są jedynie poglądami autora/ki (autorów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury. Ani Unia Europejska, ani organ udzielający dotacji nie mogą zostać pociągnięte za nie do odpowiedzialności.