Parsęta – rzeka, która łączy w sobie nizinny i górski charakter

Parsęta (dawniej Prośnica) to rzeka kontrastów. Z jednej strony to średniej wielkości meandrująca rzeka nizinna, z drugiej - największa rzeka Przymorza, która miejscami potrafi przybrać charakter górski. Parsęta posiada najdłuższy na Pomorzu wolny nurt bez przeszkód hydrotechnicznych – około 55 km, natomiast drożna dla organizmów wodnych jest do 144 km. To ewenement w skali regionu.

Jej wskaźnik krętości wynosi 1,55, a rzeźba terenu jest wyjątkowo dynamiczna w górnym biegu, gdzie spadki dochodzą nawet do 3‰. Z tego powodu w przeszłości na Parsęcie funkcjonowało ponad 100 różnych spiętrzeń. Dziś niemal wszystkie uległy dewastacji, dzięki czemu znaczna część rzeki zachowała stosunkowo naturalny charakter i podlega naturalnym procesom hydrologicznym. Z większych budowli działa jeszcze elektrownia w Rościnie – obiekt z 1936 roku.

Różne oblicza Parsęty:

• Górna Parsęta

Parsęta bierze początek na łąkach w miejscu dawnego jeziora w pobliżu Parsęcka, na wysokości 137 m n.p.m. Początkowo przypomina wąski, uregulowany rów melioracyjny o szerokości około 1,5 m, odprowadzający wody z podmokłych terenów, w tym z Chwalimskiego Bagna. Niżej rzeka szybko nabiera naturalnego charakteru. Meandruje, poszerza się do 4 metrów, potem do 6, aż w dziewiczych fragmentach osiąga około 10 metrów szerokości. Brzegi porastają olchy i wierzby, w nurcie leżą powalone pnie drzew, a w dolinie pojawiają się rozlewiska, starorzecza i kępy olsu. W okolicach Osówka zaczyna się przełom Parsęty – rzeka wcina się głęboko w morenowe wzniesienia. Dno staje się twarde i kamieniste. Dalej pojawiają się płycizny, łachy i silnie rozwinięte meandry. To krajobraz surowy, dynamiczny i niezwykle malowniczy. W górnym biegu znajdują się także ślady dawnej działalności człowieka – jak zniszczony jaz betonowy w Osówku czy dawny młyn, w którego budynku działa dziś Stacja Badawcza Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, badająca funkcjonowanie geoekosystemów zlewni rzecznych.

• Środkowa Parsęta

Poniżej elektrowni w Rościnie rzeka rozszerza się do 30 metrów przed Karlinem. Dno jest twarde i niezamulone, głębokość miejscami sięga 2 metrów. To około 12 kilometrów odcinka, na którym w sierpniu i wrześniu gromadzą się liczne trocie, wędrujące w górę rzeki. Teren jest dziki, zalesiony i trudny – nurt rzeki urozmaicony pełen zwalonych pni ibystrzyn. W Karlinie do Parsęty wpada jej największy dopływ – Radew – a także dwa kanały młyńskie. Sama Radew ma własne bariery: kaskadę zbiorników Hajka i Rosnowo oraz jaz w Bardzlinie, który praktycznie zamyka rzekę dla wędrówek ryb.

• DOLNA Parsęta

Od Karlina w kierunku Kołobrzegu dolina staje się coraz szersza. Rzeka osiąga 40, a nawet 60 metrów szerokości. Dno jest twarde, miejscami kamieniste. Brzegi są tu niższe, miejscami zakrzewione. Zbocza doliny porastają piękne lasy, a niektóre ich fragmenty – jak w okolicach Wrzosowa – mają charakter reliktowy. Przy moście kolejowym w Kołobrzegu kończą się wody śródlądowe Parsęty. Dalej zaczynają się już wewnętrzne i terytorialne wody morskie.

Łosoś – symbol rzeki Parsęty

Historia Parsęty to także historia łososia atlantyckiego (Salmo salar). W skali europejskiej gatunek ten uznany jest za bliski zagrożenia (IUCN), a w Polsce jego status określono jako krytycznie zagrożony wyginięciem. Większość pierwotnej różnorodności genetycznej dzikiego łososia bałtyckiego została utracona – zachowało się tylko 25 z 90 oryginalnych stad.

Główne przyczyny spadku? Konstrukcje hydroelektryczne, fragmentacja rzek i nadmierna eksploatacja w Morzu Bałtyckim. W drugiej połowie XX wieku populacje południowobałtyckie praktycznie zanikły.

Dziś liczba dorosłych łososi w dorzeczu Parsęty szacowana jest na 200–300 osobników rocznie. Planowane działania mają zwiększyć tę populację o co najmniej 20%.  Jednak zarybianie to tylko element szerszego podejścia. Najważniejsze są: otwieranie szlaków migracyjnych, odtwarzanie siedlisk, ochrona roślinności nadbrzeżnej, pozostawianie dużych elementów drzewnych w korycie, zakaz wydobycia kruszywa i skuteczny monitoring.

Rzeka pod ochroną

Dorzecze Parsęty jest obszarem Natura 2000. Od 2016 roku użytkownikiem rybackim obwodu rybackiego Parsęty jest Związek Miast i Gmin Dorzecza Parsęty. Wprowadzono zakaz połowu łososia atlantyckiego, ograniczenia ilościowe i wymiarowe dla innych gatunków oraz zasadę no-kill na wielu dopływach i górnym odcinku Parsęty. Nie planuje się tu rybołówstwa przemysłowego- działania ukierunkowane są na wędkarstwo.

Duży projekt modernizacji infrastruktury wodno-kanalizacyjnej w 22 gminach dorzecza znacząco ograniczył zrzuty ścieków do rzeki, poprawiając jakość wody.
Zrealizowane też projekt udrożnienia trzech dopływów Parsęty: Perznicy, Raduszy i Gęsiej.

Mimo to istniejące budowle hydrotechniczne wciąż utrudniają rybom dotarcie do tarlisk, często zlokalizowanych w górnych odcinkach rzeki. Problem dotyczy nie tylko łososia, ale także minoga rzecznego, którego migracje i rozród ograniczają bariery oraz regulacje pozbawiające rzekę meandrów i żwirowych bystrzy.